Djûke Poppinga: de geestige, geëngageerde meesteres van het Arabisch
In achtergronden door Roemer van Oordt op 16-09-2026 | 11:11
Afgelopen vrijdag - precies 25 jaar na 9/11 - ontving Djûke Poppinga tijdens het festival Read My World in Amsterdam de Cultuurfonds Vertaalprijs Martinus Nijhoff. Het is de belangrijkste Nederlandse onderscheiding voor vertalers, die sinds 1955 wordt uitgereikt. Een enorme erkenning voor 40-jaar noeste, soms haast magische arbeid, maar ook voor de auteurs én de boeken die zij vertaalde. ‘Voor het eerst in meer dan 70 jaar wordt de Arabische literatuur gelauwerd’, zegt Poppinga in een speciaal door het Cultuurfonds opgenomen, innemende video daar zelf over.
De malika (koningin) van de vertaling
Djûke vertaalde zo’n 65 literaire werken uit het Arabisch naar het Nederlands. Een ongelooflijke prestatie. Zelf heb ik eind jaren ‘80 het klassiek Arabisch proberen te leren (lezen), maar kwam met veel horten en stoten nooit verder dan een heel dun boekje over een prinses dat mijn helaas veel te vroeg overleden docent Ruud Peeters zijn studenten voorschreef. In die tijd leerde ik Djûke en haar partner, arabist Richard van Leeuwen, als politicologiestudent kennen via lezingen bij Middle East Research Associates, waarvoor ik een aantal jaren als freelancer werkte. Ze maakte direct indruk op mij: een nuchtere, geestige en politiekmaatschappelijk geëngageerde vrouw. Ik zal noot vergeten dat Djûke bij een aanval van een opdrachtgever op mijn inhoudelijke standvastigheid (صمود - Soemoed) vierkant achter mij bleef staan.
Ondanks mijn gebrekkige kennis van de geschreven taal, weet ik wel dat de 22 landen die de Arabische wereld rijk is, een enorme diversiteit aan dialecten, culturen en politieke geschiedenissen en systemen herbergen. Los van een volledig afwijkende structuur, grammatica en idioom van het Arabisch, maakt vooral ook dát het vertalen van zo’n gigantisch breed palet aan literaire werken naar het Nederlands tot een ongeëvenaard huzarenstukje. Het gaat daarbij vooral om het verschil in wat in het jargon ‘exotiserend’ en ‘naturaliserend’ vertalen wordt genoemd. Gesimplificeerd in mijn eigen woorden: ‘Exotiserend’ vertalen brengt de Nederlandse lezer naar de Arabische tekst; ‘naturaliserend vertalen brengt de Arabische tekst naar de Nederlandse lezer. En dat laatste beheerst Djûke – met veel hulp van haar zus Hester, begreep ik – tot in de puntjes. Daarmee voorkomt ze dat een tekst, anders dan de auteur bedoelt, heel bevreemdend of grotesk overkomt.
Over aandacht en uitgevers
In een mooi interview van Hassan Bahara met Poppinga in de Volkskrant. onderscheidt Djûke drie golven in de belangstelling voor de moderne Arabische literatuur. Die deinden van begin jaren ‘80 met Arabische feministen zoals de Egyptische Nawal el Saadawi en de Marokkaanse Leila Abouzeid, via de ‘booming’ effecten van de Nobelprijs voor Najieb Mahfouz in 1988, met naast hem onder meer de Libanese Elias Khoury en zijn landgenote Hanaan as-Sjaikh, naar de toenemende belangstelling voor de Palestijnse kwestie aan het einde van de jaren negentig, gereprenteerd door schrijvers als Ghassan Kanafani, Emile Habiebi, Sahar Khalifa en de dichter/schrijver Mahmoud Darwish.
De meeste aandacht verdient volgens Poppinga zelf de Syriër Khaled Khalifa, die op jonge leeftijd in 2023 overleed. In de Volkskrant zegt ze over hem: "Hij schreef heel fragmentarisch, eigenlijk net zo gefragmenteerd als zijn land is, over een heel specifieke Syrische politieke context, waar de gemiddelde Nederlandse lezer weinig kennis van heeft. Dat maakt het vertalen van zijn werk uitdagend, maar ook erg leuk."
Boeken moeten niet alleen vertaald worden; uitgevers zijn een ander belangrijk ‘doorgeefluik’. Na de start door het Wereldvenster had uitgeverij De Geus heel lang het streven om minstens één Arabisch boek per jaar uit te geven. Voor de echte doorbraak zorgde Joost van Schendel met de in 1992 opgerichte uitgeverij Bulaaq, die een breed scala aan vaak door Richard van Leeuwen vertaalde literatuur – waaronder De vertellingen van duizend-en-één nacht - en non-fictie uit het Midden-Oosten en Noord-Afrika op de markt bracht. Jurgen Maas nam het stokje over. Djûke vertaalde in recente jaren bij hem onder meer werk van de Palestijns-Syrische dichter Ghayath Almadhoun, de gevangenisromans van de Saoedisch-Iraakse schrijver Abdelrahman Munif en een ‘Een tuin voor verloren benen’ van Mahmoud Jouda. Daarmee is voor het eerst een roman uit Gaza vertaald naar het Nederlands. Poppinga in Bureau Buitenland: "Boeken uit Gaza ontbraken niet alleen in Nederland, maar bij mijn weten in heel Europa. Het gebied is altijd potdicht geweest, ook voor literatuur."
De uitreiking
Het was daarom misschien niet erg verrassend, maar wel heel treffend dat juist twee (half)Palestijnse dichters een belangrijke rol hadden bij de prijsuitreiking. Ze staken hun bewonderding voor Poppinga niet onder stoelen of banken. Ramsey Nasr bracht een ode aan haar door in een bevlogen speech te verhalen dat hij – eentalig opgevoed als zoon van een Palestijnse vader en een Nederlandse moeder - zijn vader dankzij haar beter heeft leren begrijpen. Almadhoun deelde met de zaal dat hij een woord uit de vertaling van Poppinga had gebruikt om het origineel te verbeteren. Een groter compliment bestaat denk ik niet. Ze las zelf een deel voor uit zijn gedicht ‘Ode aan het Verdriet’ uit de door haar in 2024 vertaalde bundel ‘Ik heb een afgehakte hand voor je meegenomen’ (Uitgeverij Jurgen Maas):
We houden van je Europa. We houden van je kunst en we haten je koloniale geschiedenis, we houden van je theater en we haten je concentratiekampen, we houden van je muziek en we haten het geluid van je bommen, we houden van je filosofie en we haten Martin Heidegger, we houden van je literatuur en we haten het oriëntalisme, we houden van je poëzie en we haten Ezra Pound, we houden van je vrijheid van meningsuiting en we haten je islamofobie. We houden van je culturele ontwikkeling, je secularisme, je rechtvaardige wetten en de mensenrechten op jouw grondgebied, maar we haten je racisme, je dubbele standaard, je superieure blik en je bloedige geschiedenis.
Hoi je racisme bij je en geef ons Immanuel Kant
Hoi je Zwarthemden bij je en geef ons Italiaanse wijn
Hoi je Algerijnse genocide bij je en geef ons Baudelaire
Hou Leopold II bij je en geeft ons René Margritte
Hou Adolf Hitler bij je en geef ons Hannah Arendt
Hou Franco bij je en geef ons Cervantes
Hoi je eigen dingen bij je en laat onze dingen aan ons
Ze noemt zijn werk ‘aangrijpend en heel bijzonder’.
De jury roemt ‘haar prachtige en veelzijdige oeuvre, haar constante toewijding aan het vertaalvak en de Arabische literatuur en de maatschappelijke bijdrage die ze met haar werk levert’. (het volledige juryrapport is terug te vinden in De Nederlandse Boekengids Jaargang 11, nummer 4, september 2026)
De foto boven nam ik bij een bijeenkomst die ik samen met Jurgen Maas organiseerde in het kader van Spirit of Amsterdam in moskee Taqwa op 30 november 2025. Daar droegen Lamia Makkadam, Ghayath Almadhoun en Yasmin Namavar onder de titel Dichters in de Moskee voor uit eigen werk en Djûke uit haar vertalingen.
Roemer van Oordt (politicoloog/Midden-Oostenstudies) is redacteur van Republiek Allochtonië en doet onder meer langlopend onderzoek naar moslimdiscriminatie, de relatie tussen overheid en religie en (reacties op) de institutionalisering van de islam in Nederland.
Vond u dit artikel waardevol?
Republiek Allochtonië wordt volledig op vrijwillige basis onderhouden. Toch kost het bijhouden van de site tijd, geld en onderzoek. Wilt u helpen om dit onafhankelijke werk mogelijk te houden? Dan is een donatie zeer welkom. Daarmee blijft het mogelijk de site online te houden en dit werk onafhankelijk te blijven doen.
Je kunt met iDeal doneren via deze link: https://bunq.me/republiekallochtonie
