Wie is Charlie?

In opinie door Eric Hulsens op 03-11-2015 | 14:49

Tekst: Eric Hulsens

Van Emmanuel Todd (°1951) verscheen het boek ‘Wie is Charlie?’ De auteur is een belangrijke stem in het Franse culturele leven. Dat dankt hij onder meer aan zijn wetenschappelijke productiviteit, zijn innovatieve ideeën en het feit dat hij de ineenstorting van de Sovjet-Unie voorspeld had.

Zijn hart klopt links, ooit sympathiseerde hij met de Franse Communistische Partij. Zijn joodse achtergrond maakt dan weer dat hij uit eigen ervaring kan spreken over integratie, assimilatie en uitsluiting. Hij is een zwaargewicht: toen hij in mei jl. zijn boek ‘Qui est Charlie?’ publiceerde, achtte premier Valls het nodig publiekelijk te reageren met een weerlegging (1). Die reactie van de eerste minister maakte meteen duidelijk dat het boek een schot in de roos was. Nu Wie is Charlie? in het Nederlands beschikbaar is, is het nuttig het werk eens goed te bekijken.(2)

Het is best daarbij een onderscheid te maken tussen Todds standpunten en zijn wetenschappelijke analyses. Je hoeft het niet eens te zijn met (alle) stellingnames om de analyse te bekijken, en de kwaliteit van de analyse is niet nodig voor het beoordelen van de standpunten. Een deel van Todds boek is demografisch, sociologisch en statistisch vakwerk, vaak met hypotheses die nog moeten worden getoetst. Iets waar specialisten zich over moeten buigen. Maar daarnaast zijn er rake observaties, worden er interessante historische verbanden gelegd, lezen we de beschouwingen van een briljante geest.

Het geweld van een agressieve natie

Om met enkele standpunten te beginnen: de auteur vindt het hoofddoekenverbod in de Franse staatsscholen goed, hij ziet de broers Kouachi en Amedy Coulibaly als psychiatrische gevallen en is voorstander van assimilatie van immigranten in de opnemende maatschappij. Dat zie ik allemaal anders. Ik vind de Franse wet op de ‘levensbeschouwelijke kentekens’ in de scholen een schande en een duidelijke uiting van islamofobie. Ik denk ook dat je het politieke activisme van de Kouachi’s en Coulibaly niet mag weggommen en dat ze niet gekker zijn dan bijvoorbeeld Franse gevechtspiloten die keurig doelwitten in Libië bombardeerden, of nu bommen gooien op IS. En assimilatie vind ik niet iets om tegen te zijn, maar ook helemaal geen vereiste. Moeten Antwerpse joden afstand doen van hun klederdracht, hun kosjere voedselregels, hun traditionalistische opvoeding om op te gaan in de rest van de bevolking? Nergens voor nodig, denk ik dan, integendeel: bescherm hun levensstijl als cultureel erfgoed!

Nu ben ik, zonder het te willen, toch al op een minpunt van Todds boek gestuit: de militair-politieke dimensie ontbreekt. De aanslagen van januari 2015 in Parijs waren (ook) politiek gemotiveerd, ze kwamen onder meer voort uit de inmenging van Frankrijk in de interne conflicten van Mali. Frankrijk vond het nodig en eigende zich het recht toe de islamitische rebellen in dat land te bestrijden. En niet zo’n beetje, het ging om uitroeiing. ‘U vraagt wat we gaan doen met de terroristen als we ze vinden? Ze vernietigen! Gevangennemen als het kan, ervoor zorgen dat ze in de toekomst geen schade meer kunnen aanrichten.’ Op 11 januari 2013 krijgen de Franse troepen in Mali de instructie: vrij schieten op verdachte voertuigen! (3)

Het is deze context (waartoe ook de Israëlische drones behoren die tegen de moslimrebellen werden ingezet) die mee moet worden bekeken als je het over Coulibaly en de Kouachi’s wil hebben. Niet dat dat hun gedrag verontschuldigt, maar het roept de vraag op hoe ethisch verantwoord en hoe legitiem de Franse neokoloniale politiek is? En is die niet veel bloediger dan wat Coulibaly en co aanrichtten? Is de verontwaardiging over de moorden in Parijs niet erg selectief en egocentrisch? Dat er uitgeroeid wordt in Afrika, nu ja… Maar als dat terugkaatst naar Parijs: ho maar! (4)

Hysterische overreactie
Maar die kwestie komt dus niet aan de orde bij Todd. Zijn hoofdpunt – en daar botst hij frontaal met premier Valls – is dat de massabetogingen van 11 januari 2015 onder de slogan ‘Je suis Charlie’ een geval van hysterie waren, een duidelijke overreactie, en dat er van de door de overheid geproclameerde nationale eenheid geen sprake was. ‘Het volk was niet Charlie, de jongeren van de banlieues, moslim of niet, waren niet Charlie, de arbeiders buiten het centrum waren niet Charlie.’ De manifestatie, georganiseerd en gebruikt door de politieke machthebbers, toonde vooral de hogere middenklasse en de wat lagere regionen van de maatschappij die ze kon meetrekken.

Todd vat de strekking van de betoging onder de term ‘neo-republicanisme’. Dat is een opkomende ideologie waarin hij een sterk aandeel van ex-catholicisme observeert, ‘zombie-katholicisme’, in zijn niet zo flatterende terminologie. Het is een ideologie van en voor de bovenste helft van de samenleving. Ze zwaait met het republikeinse beginsel van de vrijheid, maar verdoezelt het principe van de gelijkheid.

Het misbruik van het begrip vrijheid wordt door Todd scherp aangeklaagd: ‘De Republiek die opnieuw gefundeerd moet worden plaatst in het centrum van haar waarden het recht op blasfemie, met als directe toepassing de plicht tot blasfemie tegenover het emblematische personage van een minderheidsgodsdienst, gedragen door een benadeelde sociale groep. In de context van massale werkloosheid, discriminatie bij de tewerkstelling van jongeren met Maghrebijnse achtergrond, en een onophoudelijke diabolisering van de islam door de ideologen die aan de top van de Franse samenleving staan, zowel op de televisie als in de Académie Française, kan niet genoeg gewezen worden op het geweld dat teruggekeerd is in de betoging van 11 januari.’ Want het is iets anders, stelt Todd, je eigen godsdienst te bekritiseren, dan die van anderen.

Je moet hierbij ook de globale economisch-politieke visie van Todd in het oog houden. Een oplossing voor de werkloosheid in Frankrijk en de budgettaire problemen is volgens hem niet mogelijk zonder de euro op te geven en ook het lidmaatschap van de EU, waarin Frankrijk aan de Duitse leiband loopt en gedwongen wordt tot een asociale politiek. (Ja, denk ik dan, de recente lotgevallen van Griekenland laten evenmin een andere conclusie toe, al maken die evenzeer duidelijk dat het moeilijk of onmogelijk is aan de klauwen en de wurggreep van de Europäische Union te ontsnappen.)

Geen remedie maar repressie
Hoe fout het loopt in Frankrijk illustreert Todd ook met de evolutie in de gevangenissen. Van 1980 tot 2014 steeg het aantal personen in de gevangenis met 70 %. Die stijging komt niet door de zware criminaliteit (moord en doodslag gaan in dalende lijn) maar door de criminaliteit die gekoppeld is aan armoede en sociale marginaliteit. ‘Het is de onrechtvaardigheid van de wereld die de gevangenissen vult.’ En het is het blok van middenklasse, ouderen en personen met een katholieke achtergrond dat verantwoordelijk is voor het huidige beleid waarin de problemen blijven toenemen, waar dan op gereageerd wordt met repressie i.p.v. met oplossingsstrategieën. De Republiek is ontaard, het overheersende blok wil niets horen van gelijkheid.

Op Todds heel concrete kritiek antwoordde Manuel Valls met ontwijkingsmanoeuvres – Todd ziet alles zwart-wit, hij maakt van de elites van het land verraders, karikaturen zijn toch essentieel voor het vormen van de publieke opinie en verdedigen meestal de zwakken en de gediscrimineerden… En verder met holle retoriek: je moet geloven in Frankrijk, je moet de Republiek verdedigen, want zij beschermt de burgers en emancipeert de individuen, zij is ‘onze’ grootste sterkte. Maar niets in deze oproep tot blind geloof, tot het adoreren van abstracte begrippen die niet gekoppeld zijn aan concrete beleidspunten, weerlegde Todds betoog. We blijven zitten met vragen als: hoe wil de Franse regering de werkloosheid verminderen, de werkloze jongeren een toekomst bieden, de toenemende verarming onderaan de maatschappij tegengaan, het ongenoegen van moslims die zich gekwetst voelen door Mohammedcartoons wegnemen, het groeiende antisemitisme indijken, de snel groeiende gevangenispopulatie weer verminderen?

Emmanuel Todd is overigens geen pessimist. Hij ziet ook positieve krachten aan het werk, en één daarvan is de islam, waarin gelijkheid een belangrijke rol speelt. ‘In het geval van Frankrijk zou het egalitarisme van de islam, dat vandaag als een bedreiging wordt gezien, een hoopvol perspectief kunnen zijn.’ Dat is een verrassende stelling – met weinig uitleg – die ik hem wel eens graag zou willen horen toelichten. (5)

 

Eric Hulsens (1949) is neerlandicus, anglist, germanist en filosoof. Hij doceerde communicatie en is actief als essayist en publicist.

 

Noten:

(1) Le Monde van 7 mei 2015 : http://www.lemonde.fr/societe/article/2015/05/07/manuel-valls-nous-devons-resister-au-pessimisme-ambiant_4629245_3224.html

(2) Emmanuel Todd, Qui est Charlie ? Sociologie d’une crise religieuse, Seuil, Parijs, mei 2015. Nederlandse vertaling bij De Bezige Bij. Ik baseer me hier op de oorspronkelijke editie en vertaal waar nodig daaruit.

(3) Christophe Boisbouvier, Hollande l’Africain, La Découverte, Paris, oktober 2015, p. 207-208.

(4) Dat de actie van de Kouachi’s en van Koulibaly vrijwel samenviel met de eerste verjaardag van de Franse oorlog tegen de rebellen in Mali, dat de Charliebetoging van 11 januari 2015 exact samenviel met de verjaardag van de start van die oorlog (de operatie ‘Serval’) en dat de stemming van oorlogskredieten op de parlementaire agenda stond – het zijn zaken die weinig of geen aandacht kregen, en die duidelijk taboe zijn.

(5) Een interessante bespreking van Todds boek is die van Coralie Delaume: http://l-arene-nue.blogspot.fr/2015/05/charlie-todd-le-bebe-et-leau-du-bain.html . Ik schreef eerder al over Charlie: Je ne suis pas un de ses cons de Charlie,  (nu ook in boekvorm: Eric Hulsens, Bloot of boerka? Uitgeverij Antidote, Ledeberg 2015).

 

Meer artikelen naar aanleiding van de aanslagen in Parijs zie hier


Volg Republiek Allochtonië op twitter of like ons op facebook.  

 

Waardeert u ons werk? U kunt het laten blijken door een bijdrage over te maken op rekeningnummer NL12INGB0006026026 ten name van de stichting Allochtonenweblog te Amsterdam. Met een donatie van 5 euro zijn we al blij. Meer mag ook! 




 

 


Meer over charlie, emmanuel todd, eric hulsens, vrijheid.

Delen:

Reageer




Reacties


John Dubbelboer - 06/11/2015 23:33

Het begon allemaal met Kare Bluitgen. Niemand wilde in een door hem geschreven boekje een afbeelding van Mohammed tekenen. Van Gogh was net vermoord en het Westen was doodsbang. Jylland Posten plaatste toen de bekende cartoons, om een lange neus te trekken naar die lafaards in Denemarken. Nu volgde een cruciaal moment. Een Deense imam kaartte de zaak aan in de islamitische wereld en er kwam een consumentenboycot van Deense produkten in islamitische landen. Zo verbreedde de kwestie zich. Toen kwam de arrestatie van drie mannen die een aanslag beraamden op de redacteuren van Jyllands Posten. Een groot aantal Deense kranten en ook Charlie Hebdo publiceerden de meest gewraakte cartoon opnieuw en dat was bedoeld als een lange neus naar de extremistische Islam maar men zag even over het hoofd dat de rijen elders inmiddels zich hadden gesloten. In 2010 werden 5 mannen gearresteerd die een aanslag wilden plegen op Jyllands Posten, allen Zweden met een Arabische achtergrond maar ook een Irakese asielzoeker was er bij!
Er was een link met de Grote Moskee in Stockholm. Spectaculair speurwerk van de Zweedse en Deense recherche lag ten grondslag aan de arrestatie.
Dan maar een strijdmiddel uit de Westerse rechtsstaat geprobeerd: een juridisch proces tegen Charlie Hebdo maar dat verloor men. Toch maar weer een aanslag met een brandbom en als antwoord kwam er nog een cartoon en we zijn op 7 januari 2015 aangekomen. De demonstratie op 11 januari was dan weer bedoeld als een lange neus naar de extremistische Islam. Gelsens nam eerder de moeite om deze demonstratie anders te duiden. Daartoe moest hij eerst van de vrijheid van meningsuiting in het Westen een karikatuur maken. Alsof in de rechtszaak tegen Charlie Hebdo geen zaken waren gewogen. Dat anderen een andere afweging maken, is interessant maar niet meer dan dat. Wat we koesteren in het Westen is niet "ongeremde" vrijheid van meningsuiting maar de onafhankelijke rechterlijke macht die een oordeelt geeft. En nu dus Emmanuel Todd, die bekende Franse intellectueel van wie we nog nooit iets hadden gelezen. Dat gaat veranderen! Zijn boek lijkt een Dreyfus-achtig inzicht te bieden. Bedankt Gelsens voor de tip maar het spijt me, "Bloot of Boerka?" zal helaas niet besteld worden. We weten dat Todd een gereputeerd voorstander is van het hoofddoekjesverbod en dan horen we in Gelsens' oordeel dat een dergelijk verbod "schandelijk" is, teveel de stijl van Wilders doorklinken, al zou Wilders zelf liever "knettergek" hebben gezegd.
Dat is een leuk woord uit de tijd van Bromsnor, leuker dan het afgekloven "schandelijk". Het is maar een suggestie.

Eric Hulsens - 04/11/2015 20:49

Er staat toch nergens in mijn tekst dat kritiek op moslims of op de islam niet kan of mag? Wel dat het gedrag van de Kouachi's en van Coulibaly NIET te verontschuldigen is door het in zijn politieke context te plaatsen. Waarom schuift u mij standpunten in de schoenen die ik nooit geuit heb en die mij vreemd zijn? Todd pleit ook niet voor een verbod op kritiek op de islam of op moslims, maar bekritiseert de islamofobie, wat niet hetzelfde is. Boko haram is dan weer geen Malinese beweging. Kan de discussie niet wat zakelijker en preciezer?

Charles van den Broek - 03/11/2015 21:44

Twee opvallende zaken :als de aanslag op Charlie hebdo een reactie was op de be@schietingen van het Franse leger op boko haram (alsof dat zulke frisse jongens zijn, met het ontvoeren en verkrachten van kinderen), een "gerechtvaardigde wraak", waarom vielen ze dan niet de verantwoordelijke minister of een kazerne aan? Misschien omdat het niet om Mali ging maar om de cartoons cartoons? Vergeet even niet dat tegelijkertijd er een aanslag op een joodse supermarche plaatsvond (of hadden die net ook een basis van de fijne malinese "vrijheidsstrijders" gebombardeerd?) En ten tweede :als wij alleen ons eigen geloof (of onze eigen staat of soortgenoten) mogen kritiseren, dan hadden wij ook nooit wat mogen zeggen van (pakweg) de nazi's en hun kampen, pol pot, de apartheid... (nog los van het feit dat de grootste criticasters van de christelijke traditie uit de linkse hoek kwam, dus ook niet hun "eigen groep" aanviel). Je moet maar het lef hebben te denken dat dat logisch is. De agenda is echter weer helemaal helder ;kritiek op moslims, noooooooit doen, dat is racisme! 'tuurlijk - droom lekker door, zou ik zeggen... Mag ik dat zeggen?, om Mart te parafraseren? Ja, dat mag ik zeggen. Want ik BEN een Charlie!